2011లో ఉమ్మడి తూర్పు గోదావరి జిల్లా (ప్రస్తుత కోనసీమ ప్రాంతం) పరిధిలో రైతులు చేపట్టిన ‘క్రాప్ హాలిడే’ (పంట విరామం) భారత వ్యవసాయ చరిత్రలోనే ఒక వినూత్నమైన, చారిత్రాత్మక నిరసనగా నిలిచింది. గోదావరి డెల్టా వంటి అత్యంత సారవంతమైన నేలల్లో దాదాపు 85,000 ఎకరాలకు పైగా విస్తీర్ణంలో రైతులు ఖరీఫ్ సీజన్‌లో వరి సాగును స్వచ్ఛందంగా నిలిపివేయడం దేశవ్యాప్తంగా సంచలనం సృష్టించింది.
ఉద్యమ నేపథ్యం
ఆంధ్రప్రదేశ్ యొక్క ‘రైస్ బౌల్’గా పేరొందిన కోనసీమలో రైతులు నిరసనగా పొలాలను బీడు పెట్టడం అప్పటి ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వానికే కాక కేంద్ర ప్రభుత్వానికి కూడా పెద్ద కుదుపుగా మారింది. అప్పటివరకు రైతులు రోడ్లపైకి వచ్చి ధర్నాలు, రాస్తారోకోలు చేయడం చూసిన సమాజానికి, “పంట పండిస్తే మరింత అప్పులపాలవుతాం, అందుకే అసలు పంటే వేయం” అంటూ రైతులు తీసుకున్న ఈ నిర్ణయం ఒక నిశ్శబ్ద విప్లవంగా కనిపించింది.
ప్రధాన కారణాలు
- తీవ్రమైన పంట నష్టాలు & పరిహారంలో జాప్యం: 2010లో వచ్చిన ‘లైలా’ తుఫాను, ఆ తర్వాత కురిసిన అకాల భారీ వర్షాల వల్ల చేతికొచ్చిన పంటలు నీటమునిగి తీవ్ర నష్టం వాటిల్లింది. ప్రభుత్వం ప్రకటించిన ఇన్పుట్ సబ్సిడీలు, పంట బీమా పరిహారం రైతులకు సకాలంలో అందలేదు.
- డ్రైనేజీ కాలువల అధ్వాన స్థితి: బ్రిటీష్ కాలం నాటి డ్రైనేజీ వ్యవస్థకు ఏళ్ల తరబడి మరమ్మతులు, పూడికతీత పనులు చేయకపోవడంతో సాధారణ వర్షాలకే వేలాది ఎకరాలు ముంపునకు గురయ్యేవి.
- పెట్టుబడి వ్యయం పెరగడం – గిట్టుబాటు ధర లేకపోవడం: డీజిల్, ఎరువులు, పురుగుమందులు మరియు కూలీల ఖర్చులు విపరీతంగా పెరిగిపోయాయి. కానీ ప్రభుత్వం నిర్ణయించిన కనీస మద్దతు ధర (MSP) కనీసం పెట్టుబడి ఖర్చులను కూడా పూడ్చలేకపోయింది.
- కొనుగోలు కేంద్రాల వైఫల్యం & మిల్లర్ల దోపిడీ: ధాన్యం కొనుగోలు కేంద్రాలు (I團K/PPC) సరిగ్గా పనిచేయకపోవడంతో రైతులు తక్కువ ధరకే దళారులకు, మిల్లర్లకు అమ్ముకోవాల్సి వచ్చింది. తేమ శాతం పేరుతో మిల్లర్లు క్వింటాకు తీవ్రమైన కోతలు విధించేవారు.
- రుణాల లభ్యత లేకపోవడం: సహకార సంఘాలు, బ్యాంకులు రైతులకు కొత్త రుణాలు ఇవ్వడానికి నిరాకరించడం, కౌలు రైతులకు ఎలాంటి పరపతి సౌకర్యాలు లేకపోవడం సమస్యను మరింత తీవ్రతరం చేశాయి.
మోహన్ కందా కమిటీ మరియు పరిష్కారం
ఈ సంక్షోభం తీవ్రరూపం దాల్చడంతో అప్పటి రాష్ట్ర ప్రభుత్వం రిటైర్డ్ ఐఏఎస్ అధికారి డాక్టర్ మోహన్ కందా అధ్యక్షతన ఒక ఉన్నత స్థాయి కమిటీని నియమించింది.
| కమిటీ అధ్యయనం | ప్రధాన సిఫార్సులు |
| క్షేత్రస్థాయి పరిశీలన | కోనసీమలోని ప్రతి గ్రామాన్ని సందర్శించి రైతులతో ముఖాముఖి చర్చలు జరిపింది. |
| డ్రైనేజీ ఆధునీకరణ | డెల్టా కాలువలు, డ్రెయిన్లలో పూడికతీత కోసం ప్రత్యేక నిధులు కేటాయించాలి. |
| కౌలు రైతుల గుర్తింపు | భూయజమానుల హక్కులకు భంగం కలగకుండా కౌలు రైతులకు ‘రుణ అర్హత కార్డులు’ (LEC) ఇవ్వాలి. |
| ధాన్యం కొనుగోళ్లు | మద్దతు ధరకు బోనస్ ఇవ్వడం, కొనుగోలు ప్రక్రియను పారదర్శకం చేయడం. |
మోహన్ కందా కమిటీ నివేదిక ఆధారంగా ప్రభుత్వం రైతులకు నష్టపరిహార ప్యాకేజీని ప్రకటించడం, డ్రైనేజీ పనులకు నిధులు కేటాయించడంతో రైతులు ఆందోళనను విరమించి తర్వాతి రబీ సీజన్ నుంచి మళ్లీ సాగు ప్రారంభించారు. అయితే, వ్యవసాయ రంగంలో పాలసీ లోపాలు తీవ్రస్థాయికి చేరితే అన్నదాత నిరసన ఏ స్థాయికి వెళ్తుందో చెప్పడానికి ఈ ఉద్యమం నేటికీ ఒక ఉదాహరణగా నిలుస్తోంది.
